12 Μαθήματα Σύγχρονης Οικονομικής Θεωρίας για Μαθητές του Δημοτικού και του Γυμνασίου. Μέρος 1ο

Σπύρος Στάλιας

Επειδή νομίζουμε ότι είμαστε αδαείς ως προς την Οικονομία και τα Οικονομικά γι’ αυτό και ψηφίζουμε τέτοιους φανταχτερούς ανίκανους που οκτώ περίπου χρόνια μας σώζουν τώρα, σας προσφέρουμε μια σειρά μαθημάτων του Σπύρου Στάλια Οικονομολόγου.

Γράφει:

Τα 12 Μαθήματα Σύγχρονης Οικονομίας απευθύνονται κυρίως σε παιδιά του Δημοτικού και εφήβους του Γυμνασίου. Επειδή ακριβώς απευθύνονται σε αυτούς, που εξ αντικειμένου δεν έχουν καμία παιδεία σε θέματα οικονομίας, το κάθε θέμα είναι γραμμένο με πολύ απλό και ξεκάθαρο τρόπο, έτσι ώστε κάθε οικονομική έννοια να γίνεται άμεσα κατανοητή, και εύκολα να απορροφάται. Ταυτοχρόνως, επειδή οι έννοιες συνδέονται, προσπάθησα να καταδείξω με ευκρινή τρόπο, πως η σύνδεση των οικονομικών εννοιών μας οδηγεί σε ολοκληρωμένα και ασφαλή συμπεράσματα που δεν αντιφάσκουν προς την κοινή λογική.

Θα ήθελα να σας δώσω δυο παραδείγματα του τι εννοώ. Για τους νεοφιλελεύθερους του ευρώ, οικονομία είναι η μελέτη της διανομής των σπανίων πόρων ενώ οι επιθυμίες μας είναι απεριόριστες. Με βάση αυτό τον ορισμό πολλές επιθυμίες θα παραμένουν ανεκπλήρωτες. Αυτό σημάνει ότι αν θέλουμε πιο πολύ ψωμί θα πρέπει να έχουμε λιγότερη παιδεία ή αν θέλουμε να ζήσει ο Λευτέρης καλυτέρα θα πρέπει να ρίξουμε το επίπεδο ζωής της Γιώτας. Με βάση αυτό τον ορισμό καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι από την οικονομία παίρνεις ανάλογα με αυτό που συνεισφέρεις και αυτό που παίρνεις είναι δίκαιο. Για ότι σου συμβαίνει εσύ φταις. Τέλεια ζούγκλα. Άλλα αν ορίσουμε την οικονομία ως την επιστήμη που μελετά την κοινωνική παραγωγή των πόρων και την κοινωνική τους διανομή από την ζούγκλα της ατομικότητας καταλήγουμε στον πολισμό της συνύπαρξης. Με άλλα λόγια η οικονομία είναι ανθρωπινή απόφαση και όχι κάποιος κοσμικός νόμος. Άλλο παράδειγμα αυτού του…
είδους, αποτελεί ο ισχυρισμός των κόμματων του ευρώ, βασισμένα στην κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη άποψη, ότι το χρήμα δεν επηρεάζει την ανάπτυξη και την απασχόληση, αλλά απλά το χρησιμοποιούμε μόνο για να μετράμε τις τιμές. Πάλι και εδώ προσπάθησα να καταδείξω με ξεκάθαρο τρόπο, πως αυτό είναι αντίθετο προς το προφανές, δηλαδή συμβαίνει το αντίθετο, και ακόμα προσπάθησα να αποδείξω ότι τέτοιοι ισχυρισμοί είναι ανήθικοι, με την έννοια ότι εξυπηρετούν μια ελάχιστη μερίδα της κοινωνίας που έχει συμφέροντα να ισχυρίζεται κάτι τέτοιο.

Με αυτό τον τρόπο διήλθα όλα τα θέματα της βασική οικονομικής σκέψης, αρχίζοντας με τον ορισμό της οικονομίας ως κοινωνικής επιστήμης, και πηγαίνοντας μετά σε θέματα που αφορούν στο χρήμα και στο τραπεζικό σύστημα, στην σχέση μεταξύ κράτους και ιδιωτικού τομέα στη δημιουργία πλούτου, στην ανεργία, στην ανάπτυξη, στο ασφαλιστικό πρόβλημα και τέλος στη σχέση της οικονομίας με τι υπόλοιπες οικονομίες του κόσμου.

Ο λόγος που με παρακίνησε να γράψω αυτά τα 12 απλά μαθήματα είναι το γεγονός της σύγχυσης που επικρατεί στην ελληνική κοινωνία για την οικονομική επιστήμη. Θα προσπαθήσω να σας δώσω ένα παράδειγμα καθολικής σύγχυσης.

H Ελλάδα εισήλθε στη ζώνη του ευρώ, εκείνη την πρώτη μέρα του 2002, με χρέος 151,8 δις ευρώ, δηλαδή 103,7% του ΑΕΠ, που ήταν 146,4 δις ευρώ. Στο τέλος του 2002, θα έπρεπε να πληρώσει τόκους, σε ευρώ πια, 8,7 δις ευρώ, ενώ το έλλειμμα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών έκλεισε το 2001 στο ύψος των 19,2 δις ευρώ, δηλαδή 13,2% του ΑΕΠ, ενώ το έλλειμμα της Κυβέρνησης ήταν 6,4 δις ευρώ, δηλαδή 4,5% επί του ΑΕΠ.

Κανονικά με αυτή την εικόνα της οικονομίας, θα έπρεπε η Κυβέρνηση από την 1^η Ιανουαρίου 2002, να ασκήσει άμεσα σκληρή πολιτική λιτότητας που θα σήμαινε υψηλή ανεργία και μείωση του ΑΕΠ, αφού ο ελληνικός λαός υποτίθεται ότι ήθελε να έχει το ευρώ ως νόμισμα. Αντίθετα κανείς δεν έλαβε υπ όψη του αυτή την πραγματικότητα. Για να καταλάβετε τι άγνοια επικρατούσε, δεν έχετε παρά να διαβάσετε τον λόγο του Πρωθυπουργού κυρίου Σημίτη, και τον λόγο του υφυπουργού Οικονομικών κύριου Φλωρίδη, στις συνεδριάσεις στη Βουλή τον Δεκέμβριο του 2001, για την ψήφιση του πρώτου Προϋπολογισμού του Κράτους σε ευρώ του έτους 2002. Ήσαν μακράν πάσης πραγματικότητας. Λες και ζούσαν σε άλλη χώρα. Απόδειξη αυτού είναι το γεγονός ότι αμέσως άσκησαν επεκτατικές πολιτικές.

Αυτό καταδεικνύει βαθειά άγνοια της οικονομικής επιστήμης. πέραν των άλλων. Ποιος πρωθυπουργός και ποιο συνετό πολιτικό σύστημα, με αυτή την εικόνα της οικονομίας, θα οδηγούσε την χώρα εκτός εθνικού νομίσματος; Ποιος σώφρων πρωθυπουργός θα ακολουθούσε μετά επεκτατική πολιτική, ενώ γνώριζε(;) ότι ανά πάσα στιγμή θα ήταν έρμαιο των Τραπεζών; Πως ο Κεντρικός Τραπεζίτης δεν χτύπησε καμπανάκι κινδύνου;

Από την άλλη, ο Ελληνικός Λαός, ακόμα και σήμερα, που διανύουμε τον 8^ο χρόνο μνημονίων και εν πολλοίς έχει δει την ζωή του να καταστρέφεται, αποκρούει την γνώση και ζει σε μια μεταφυσική κατάσταση πως η σωτηρία με κάποιο τρόπο θα έλθει. Μοιάζει με αυτούς του ελάχιστους Έλληνες Βυζαντινούς που για να σωθούν μπήκαν στην Αγιά Σοφιά και περίμεναν τον Άγγελο να τους σώσει από τον Τούρκο κατακτητή. Ο Άγγελος δεν ήρθε στο ραντεβού αλλά ο Μωάμεθ και σφαγιάστηκαν. Είναι όπως και η ανάπτυξη. Δεν τηρεί το ετήσιο ραντεβού της. Κάθε χρόνο έρχεται η Τρόικα και μας σφαγιάζει. Θα είμαστε σε λίγο ξένοι στο σπίτι μας. Τα γραφώ αυτά, αφού οι Έλληνες δέχονται επιχειρήματα της φιλελεύθερης οικονομικής σκέψης και εφαρμογής, ότι τα χαμηλά ημερομίσθια, τα αποκαλούν και μεταρρυθμίσεις, θα φέρουν πλούτο. Αυτό τον ισχυρισμό τον υιοθέτησε το σύνολο των κομμάτων της Βουλής, ο οποίος αντίκειται προς την φύση των πραγμάτων, γιατί όλοι γνωρίζουμε επιστημονικά, και η ιστορία το απέδειξε, ότι το χρήμα που επενδύεται φέρνει ευημερία και αν δεν το έχεις το φτιάχνεις. Δεν είναι εμπόρευμα το χρήμα για να είναι σπάνιο.

Επειδή τα νέα παιδιά είναι το μέλλον της χώρας μας, φιλοδοξία μου είναι τα παιδιά από μικρά να έχουν μια όσο το δυνατόν αντικειμενική γνώση για το πως τα πράγματα θα μπορούσαν να κινηθούν, και έτσι να σκέπτονται και σαν καλοί πολίτες να συνομιλούν, να συμφωνούν και να πράττουν. Η διαμόρφωση της ζωής δεν εμπίπτει σε ορθοδοξίες, αυθεντίες και προφήτες. Η ζωή διαμορφώνεται με την κριτική σκέψη στην εποχή της.

Μάθημα 1ο: Τι είναι η Οικονομία

Ερώτηση: Τι είναι η Οικονομία;

Απάντηση: Οι άνθρωποι από την φύση έχουν γεννηθεί να ζουν μαζί. Όσοι άνθρωποι ζουν μαζί, έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά και με βάση αυτά δημιουργούνται τα Έθνη, οι Λαοί και τα Κράτη. Εμείς είμαστε οι Έλληνες και κατοικούμε σε μια χώρα που ονομάζεται Ελλάδα. Για να ζούμε καλά ανακαλύψαμε την Δημοκρατία και την Κυβέρνηση ώστε η ζωή μας να είναι ειρηνική. Εκτός από μας στον κόσμο υπάρχουν και άλλα Έθνη, Λαοί και Κράτη και άλλες Κυβερνήσεις. Αλλά για να ζούμε καλά πρέπει να παράγουμε, να ανταλλάσσουμε και να καταναλώνουμε προϊόντα. Αυτό είναι η οικονομία, και η οικονομική επιστήμη, είναι ένα κλάδος των κοινωνικών επιστήμων, που ασχολείται με την μελέτη της κοινωνικής παραγωγής πόρων και της κοινωνικής διανομής των πόρων που παρήχθησαν. Εάν προσθέσουμε όλο το χρήμα και τις πιστώσεις που οι άνθρωποι και η κυβέρνηση χρησιμοποίησαν για να παράξουν και να ανταλλάξουν προϊόντα, τότε αντιλαμβανόμαστε πόσο μεγάλη είναι μια οικονομία.

Σύνοψης: Στην οικονομία συμμετέχουν η Κυβέρνηση και οι Πολίτες. Οικονομία είναι η κοινωνική παραγωγή, ανταλλαγή και κατανάλωση προϊόντων μεταξύ αυτών που μετέχουν στην οικονομία, και το μέγεθος της οικονομίας το μετράμε με την άθροιση όλου του χρήματος και των πιστώσεων που οι άνθρωποι και η Κυβέρνηση χρησιμοποίησαν για να ανταλλάξουν προϊόντα.

Μάθημα 2ο: Τι κάνουμε με το μετρητό χρήμα και τις πιστώσεις

Ερώτηση: Τι είναι το χρήμα και από πού προέρχεται το χρήμα;

Απάντηση: Θα αγνοήσουμε το κράτος και τις συναλλαγές μας με το εξωτερικό. Θα παρακολουθήσουμε πρώτα τι γίνεται μέσα στον ιδιωτικό τομέα της οικονομίας.

Το φυσικό χρήμα είναι αυτό που λέμε το μετρητό χρήμα που αποτελείται από τα κέρματα και από το χάρτινο χρήμα που το κουβαλάμε πάνω μας, στο πορτοφόλι μας, το βλέπουμε, το αγγίζουμε, το μυρίζουμε, μερικές φορές το ακούμε και το μετράμε. Το μετρητό χρήμα πολλοί το λένε και cash. Στο σούπερ μάρκετ ή στα άλλα μαγαζιά στα προϊόντα πάνω υπάρχουν τιμές. Αυτές οι τιμές μας λένε ότι τόσο μετρητό χρήμα χρειάζεται για να αγοράσετε ένα προϊόν ή με τόσο μετρητό χρήμα πουλιέται ένα αγαθό. Αυτή η ανταλλαγή συγκεκριμένης ποσότητας χρήματος με συγκεκριμένη ποσότητα αγαθών ή υπηρεσιών, πώληση και αγορά, λέγεται τιμολόγηση και άρα το χρήμα είναι το μέσο καθορισμού των τιμών..

Ερώτηση: Έχω παρατηρήσει ότι πολλοί δεν έχουν μετρητό χρήμα και εν τούτοις αγοράζουν ή πωλούν προϊόντα. Αυτό πως γίνεται;

Απάντηση: Είπαμε στην αρχή ότι οι άνθρωποι εκ φύσεως ζουν μαζί. Πέρα από τους νόμους για να ζούμε μαζί, αναπτύσσεται μεταξύ μας εμπιστοσύνη. Αν λοιπόν δεν έχουμε φυσικό χρήμα, τότε με βάση την μεταξύ μας εμπιστοσύνη μπορούμε να αγοράσουμε ή να πουλήσουμε ένα αγαθό και αργότερα το πληρώνουμε ή εισπράττουμε την τιμή του σε φυσικό χρήμα. Αυτό ονομάζεται πίστωση γενικώς, και παίρνει πολλές μορφές, που δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα χαρτί που λέει πάνω ‘σου χρωστάω’. Διεθνώς αυτό λέγεται IOU που στα αγγλικά γράφεται I owe you που σημαίνει σου χρωστάω.

Όταν πραγματοποιείται μια συναλλαγή με πίστωση τότε δημιουργείται ταυτοχρόνως μια χρηματική υποχρέωση και μια χρηματική αξίωση. Η υποχρέωση με την αξίωση είναι πάντα ίσες και κατά συνέπεια δεν μπορούν να δημιουργηθούν ‘καθαρές αξιώσεις’ δηλαδή οι αξιώσεις να είναι μεγαλύτερες από τις υποχρεώσεις. Πάντα ισχύει αξιώσεις-υποχρεώσεις=0. Κατά συνέπεια μέσα στον ιδιωτικό τομέα είναι αδύνατον να παραχθεί χρηματικός πλούτος αφού ισχύει η εξίσωση αξιώσεις-υποχρεώσεις=0. Εδώ θυμηθείτε δεν έχουμε την συμμέτοχη του κράτους στην οικονομία. Όλα είναι σε ισορροπία. Αν κάποιος χάσει το χαρτί της αξίωσης αυτόματα σβήνεται και η χρηματική υποχρέωση και όλα πάλι είναι σε ισορροπία.

Όταν οι άνθρωποι εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον πολύ, τότε οι πιστώσεις, credit στα Αγγλικά, αυξάνονται γιατί όλοι πιστεύουν κάποια στιγμή στο μέλλον θα πληρωθούν. Αν η εμπιστοσύνη χαθεί, για πολλούς λόγους, τότε οι πιστώσεις μειώνονται και άμεσα οι άνθρωποι που κρατούν τα χαρτάκια, που λένε πάνω IOU, ζητάνε φυσικό χρήμα. Επί της ουσίας και με βάση την ιστορία, οι άνθρωποι συνήθως ξεπερνούν τα όρια της λογικής εμπιστοσύνης και τίποτα δεν σταματά την δημιουργία πιστώσεων που ογκούνται σαν ένα μεγάλο μπαλόνι.

Σύνοψης: Υπάρχει το φυσικό χρήμα, το χάρτινο και τα κέρματα, και με βάση αυτό το χρήμα τιμολογούμε αγαθά και υπηρεσίες. Υπάρχουν και οι πιστώσεις με τι οποίες επίσης συναλλασσόμεθα και οι οποίες παράγονται ανάλογα με την εμπιστοσύνη που επικρατεί στην αγορά. Οι συναλλαγές που πραγματοποιούνται μέσα στον ιδιωτικό τομέα δεν μπορούν να παράξουν χρηματικό πλούτο εφ όσον οι χρηματικές αξιώσεις είναι ίσες με της χρηματικές υποχρεώσεις.