Στραμώνιο, η καμπανούλα της Κόλασης
Φίλες και φίλοι καλησπέρα,
Άλλο ένα φυτό που συγκαταλέγεται ανάμεσα στα επικίνδυνα «αγαπημένα των μάγων», δηλητηριώδες, παραισθησιογόνο, αλλά και φαρμακευτικό φυτό είναι το Στραμώνιο, (Datura stramonium – Δατούρα η στραμώνιος), κοινώς διαβολόχορτο , τρελόχορτο, τάτουλας, τρομπέτα του διαβόλου ή καμπανούλα της Κόλασης.
Οι περισσότερες από τις ονομασίες του αυτές παραπέμπουν στις δηλητηριώδεις ουσίες που περιέχει και στη δυσάρεστη οσμή που αναδίδει με την κοπή του. Ο καρπός του είναι κάψα με μέγεθος μεγάλου καρυδιού, αγκαθωτός και μοιάζει εξωτερικά με τον καρπό της ιπποκαστανέας.
Είναι ένα ποώδες φυτό, θεωρείται ζιζάνιο και ονομάζεται στην Ελλάδα συνήθως «τάτουλας». Εμφανίζεται συχνά ανάμεσα στις εαρινές καλλιέργειες, όπως βαμβάκι, αραβόσιτος, ζαχαρότευτλα, καπνός, βιομηχανική τομάτα, πατάτα, αλλά και λαχανοκομικά.
Επειδή όμως το άνθος του είναι πανέμορφο κι εντυπωσιακό, ένα μακρόστενο χωνάκι σαν τρομπέτα λευκό, ή ρόδινο, θα το δείτε σε κήπους ως καλλιεργημένο παρά την επικινδυνότητά του είτε σε θάμνο είτε σε χαμηλό δενδράκι.
Ανήκει στην οικογένεια Solanaceae και στο γένος Datura και περιλαμβάνει διάφορα είδη, εκ των οποίων τρία: το D. stramonium., D. ferox, D. innoxia, απαντώνται στη χώρα μας.
Θεωρείται ότι κατάγεται από την Αμερική, από την οποία εισήχθη κατά τον 16ο αι., νεώτερες όμως έρευνες αναφέρουν ως χώρα προέλευσης την Κίνα.
Αναφορές για το φυτό αυτό υπάρχουν από τον 9o έως τον 14o αιώνα.
Συγκεκριμένα, Αραβικά χειρόγραφα αναφέρουν το ιατρικό φυτό «stramonia» ή «gawzmathil» να απαντάται στην ευρύτερη περιοχή μεταξύ κεντρικής Ασίας και Ιβηρικής χερσονήσου κατά τον 12ο αιώνα.
Αναφέρεται ακόμα ως οδοντιατρικό βότανο τον 13ο αι. με αγγλική ονομασία “thorn apple”.
Το 1700, ο Γάλλος βοτανολόγος Tournefort ονομάζει ένα είδος τάτουλα ως stramonium, από τις ελληνικές λέξεις «strychnos»-στρύχνος και «maniakos»-μανιακός, ενώ αργότερα, το 1953 ο Σουηδός βοτανολόγος Linnaeus δίνει στο φυτό το όνομα Datura, από την αρχαία ινδουιστική λέξη ‘dhatura’ (σημαίνει φυτό).
Ο Σουηδός βοτανολόγος το περιέγραψε επιστημονικά,
άνκαι είχε περιγραφεί και έναν αιώνα νωρίτερα από τον βοτανολόγο Nicholas Culpeper.
Από τους αρχαίους Έλληνες έχουμε μαρτυρίες για ανάλογες δράσεις φυτών. Η ονομασία τους βέβαια δεν συμπίπτει με τις σημερινές και η ταυτοποίηση δεν είναι πάντα εύκολη.
Ο Θεόφραστος αναφερόμενος στο φυτό «Ιππομανές» γράφει ότι με ελάχιστη δόση ο ασθενής αισθάνεται δυναμωμένος και ευδιάθετος. Δύο φορές όμως από τη δόση αυτή, θα τρελαθεί και θα έχει παραισθήσεις. Τρεις φορές τρελαίνεται για πάντα. Τέσσερις φορές πεθαίνει».
Ο Άγγλος βοτανολόγος Gerard, πίστευε ότι το φυτό Ιππομανές για το οποίο αναφέρει ο Θεόκριτος ότι οδηγούσε τα άλογα στην τρέλα, δεν είναι άλλο από το στραμώνιο. Αναφέρει ο Θεόκριτος στο σχετικό απόσπασμα ότι οι φαρμακίδες το χρησιμοποιούσαν για φίλτρα.
Λέγεται επίσης ότι οι Ιέρειες του Απόλλωνα έκαναν χρήση του φυτού για να αυξήσουν τις προφητικές τους ικανότητες.
Σημειωτέον ότι το σημερινό φυτό ιππομανές δεν έχει σχέση με εκείνο της αρχαιότητας.
Αρχαίες ινδιάνικες αναφορές αναφέρουν το στραμώνιο σαν υλικό χρησιμοποιούμενο από τους Σαμάνους, που τους βοηθούσε να “εισχωρήσουν” σε άλλους κόσμους της ύπαρξης. Από εκεί φαίνεται πως διαδόθηκαν οι θεραπευτικές αλλά και οι ναρκωτικές της ιδιότητες.
Παλαιότερα το χρησιμοποιούσαν επίσης ως ναρκωτικό και παυσίπονο στις εγχειρίσεις, αλλά λόγω της επικινδυνότητάς του σήμερα τα ενεργά συστατικά του είναι διαθέσιμα μόνο με συνταγή γιατρού.
Στην Ινδία ανέφεραν το φυτό ως “το δάκρυ της Σίβα”, θεάς της καταστροφής. Καμιά φορά οι χορεύτριες κατανάλωναν κρασί με σπόρους από το φυτό για να βρεθούν σε κατάσταση έκστασης.
Πλούσιο σε ατροπίνη, υοσκυαμίνη και σκοπολαμίνη, χρησιμοποιείται στη φαρμακευτική για τα αλκαλοειδή που περιέχει. Από τα ξερά του φύλλα κατασκευάζονται τσιγάρα για τους ασθματικούς.
Ο Storck χρησιμοποίησε πρώτος το φυτό το 1763 κατά της επιληψίας. Η ατροπίνη και η σκοπολαμίνη χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της νόσου του Πάρκινσον και των ασθενειών κίνησης, καθώς και για οφθαλμολογικές και νευρολογικές παθήσεις.
Χρησιμοποιείται και ως ομοιοπαθητικό φάρμακο.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται για τυχαίες δηλητηριάσεις, γιατί συχνά μπορεί να υπάρξει σύγχυση στη συλλογή χόρτων, όπως είχε συμβεί εδώ και κάποια χρόνια, όπου καταναλωτής αγόρασε από τη λαϊκή βρώσιμα χόρτα (βλίτα), τα οποία περιείχαν ανακατεμένα φύλλα από στραμώνιο.
Τα αποτελέσματα δηλητηρίασης στον άνθρωπο από το φυτό αυτό είναι ταραχή, έντονη ναυτία, διαστολή της κόρης των ματιών, θολούρα και κακή εστίαση στην όραση, ταχυπαλμία, έντονος αποπροσανατολισμός, απώλεια μνήμης, απώλεια χρόνου, ευαισθησία στο φως και στο θόρυβο. Ξηρό στόμα και μάτια, ρινορραγία, απώλεια ελέγχου του σώματος.
Εκτός από τη φαρμακευτική του αξία, το στραμώνιο θεωρείται ως υποσχόμενο φυτό για την παραγωγή βιοντίζελ, λόγω της σχετικά υψηλής ελαιοπεριεκτικότητας του σπόρου (>21%) και
των κατάλληλων ιδιοτήτων του ελαίου για την παραγωγή αυτή.
Φίλες και φίλοι, θα τελειώσουμε με μια υπέροχη άρια από την όπερα Lakmé του Léo Delibes. Εκεί, στην τρίτη πράξη, σημείο κλειδί είναι αυτό το όμορφο κι επικίνδυνο άνθος από το «στραμώνιο» (datura).
Η υπόθεση είναι ως εξής: Η Λακμέ, κόρη του ινδουιστή αρχιερέα με την θεραπαινίδα της, Μαλίκα στον κήπο του ναού συναντά ένα Βρετανό αξιωματικό τον οποίον ερωτεύεται. Η καταπάτηση του ιερού χώρου από τον ξένο είναι ιεροσυλία και ο εισβολέας πρέπει να πεθάνει.
Το πλήγμα με μαχαίρι του αξιωματικού από τον πατέρα της κοπέλας, δεν είναι θανάσιμο και η Λακμέ φυγαδεύει τον αγαπημένο της στο δάσος όπου τον θεραπεύει.
Η Λακμέ, από φόβο ότι ο αξιωματικός θα επιστρέψει στο καθήκον του , φεύγει για να φέρει το μαγικό νερό που, σύμφωνα με μια ινδουιστική πρόληψη, δένει αιώνια στην αγάπη αυτόν που θα το πιει. Στο διάστημα της απουσίας της, ο αξιωματικός δέχεται την επίσκεψη του φίλου του, ο οποίος τον πείθει να επιστρέψει στο στρατό. Εκείνος θέλει πρώτα να περιμένει την επιστροφή της Λακμέ για να την αποχαιρετήσει. Εκείνη καταλαβαίνει αμέσως ότι κάτι έχει αλλάξει και ότι τον χάνει. Προτιμά το θάνατο από την ταπείνωση. Τρώει δηλητηριώδη άνθη από το φυτό «στραμώνιο» και πεθαίνει στην αγκαλιά του αγαπημένου της.
Ας απολαύσουμε την άρια «καμπανούλες» από τη Μαρία Κάλλας https://youtu.be/vN6IXWo_bpg
Βιβλιογραφία
– Hellmut Baumann, Le bouquet d’Athéna
– Βασιλική Π. Ταγκούλη «Μελέτη της ευαισθησίας σε
ζιζανιοκτόνα και του ανταγωνισμού τεσσάρων γενοτύπων
Datura με καλλιέργεια βαμβακιού,Μεταπτυχιακή διατριβή
– Ιγνάτιου Ζαχαρόπουλου, Σύγχρονη Θεραπευτική με Βότανα
Πρόσφατα Σχόλια